Nahnu’ nun yayınladığı, vimeodaki şu ve şu video krizin çıkış noktası olan Mortgage’ ın krizi nasıl tetiklediğini açık, görsel, anlaşılır bir dille anlatıyor.
Özetle şöyle: Bankalar devletten borç alarak Mortgage kredisi olarak halka veriyor. Halkın bunu ödeyememesi durumunda doğacak zarardan kurtulmak için bu hallerini Wall Streetteki sigorta şirketlerine sigortalatıyorlar. İki taraf da iyi para kazanıyor. Dönüm noktası ise daha fazla kazanma hırsı oluyor. Ödeyecekleri kesin olmayan insanlara da ev satmaya çalışmakla başlıyorlar. Çok talep geliyor. Ev fiyatları artıyor. Artınca kredibiliteleri düşük olan insanlar ödeyememeye başlıyor. Evlerinden atılıyorlar. Ev fiyatları düşüyor. Ödeyebilecek olanlar da ev fiyatları düştüğü için gereksiz yere fazla para vermemek için evlerinden ayrılıyorlar. Kriz başlıyor.
Daha geniş bir şekilde ise şöyle:
1-Sermaye sahipleri paralarına para katmak için yatırım yapacak yer arıyorlar. Güvenli bir yatırım aracı olduğundan devlet tahvili alıyorlar. 11 Eylülden sonra devlet ekonomiyi dengelemek için faizleri %1′ e düşürüyor. Dolayısıyla devlet tahvili sermaye sehipleri için karlı bir yatırım olmaktan çıkıyor. Öte yandan bankalar için devletten düşük faizli borç alma şansı doğuyor.
2- Bankalar bu şansı kullanarak düşük faizli borç alıyorlar. Bu paraları ev almak isteyen insanlar için kullanıyorlar. Yani evi onlar için 10 liraya alıp, 12 liraya satıyorlar. Böylece düşük faizle aldıkları parayı kullanarak deli gibi para kazanıyorlar.
3-Wall Street denen camia (-ki wall street sermaye sahiplerinin paralarını işletmek için kurulmuş enstitüler, sigortacılar, bankalar vsden müteşekkil. Paralarını işletirken de Wall Street haline geliyorlar. Yani çok zengin oluyorlar.) bankaların elinde bulunan Mortgage haklarını satın alıyor. (Aslında videoda basitleştirmek için böyle anlatmış ama satın alma durumu yok. Bankaların satın aldıkları Mortgage haklarını herhangi bir zarar durumuna karşı sigortalıyorlar. Bu şekilde para kazanıyorlar. Yani tek cümleyle bankaları sigortalıyorlar. Bunun karşılığında da para alıyorlar ama Mortgage haklarını satın almak diyelim biz. Kolay olsun.)
4- Bakıyorlar ki bu işte deli gibi para var. Daha fazla ev satalım diyorlar.
5- Ev alabilecek durumda olan herkes zaten almış bulunduğu için artık ev satamıyorlar. Bu insanlara sattıkları sisteme Prime Mortgage diyorlar.
Bu noktadan sonrası krizin başladığı yer.
6- Sonra bir çözüm buluyorlar. Maddi durumu ev almak için çok da yeterli olmayan kişilere de ev satalım diyorlar. Buna da Sub-Prime Mortgage diyorlar.
7- Sub-Prime Mortgage’ ın ön ödemesi yok, düşük faizli, uzun vadeli, teminat belgesi vs. gerektirmeyecek şekilde ayarlıyorlar.
8- O kadar çok talep oluyor ki, mevcut ev sayısı talebi karşılayamıyor. Dolayısıyla fiyatlar yükseliyor. Fiyatlar yükselince Sub-Prime Mortgagela ev alanlar taksitlerini ödeyemeyecek hale geliyorlar. Evden atılıyorlar.
9- Evler boşalmaya başladıkça satacak insan bulamıyorlar. Çok fazla ev boşalıyor ve fiyatlar düşmeye başlıyor.
10- Taksitlerini ödeyecek durumda olanlar ise bakıyorlar ki 300lira ödeyecekleri evlerin fiyatı 100liraya düşmüş. Niye ödeyelim ki o kadar parayı boşuna diyorlar ve onlar da evlerini boşaltıyorlar.
11- Evler Mortgage kredisi veren bankaların elinde patlıyor. Evleri satamadıkları için borç aldıkları paraları ödeyemiyorlar. Ödeyemeyince Wall Streete sigortalattıkları zarar durumu hasıl oluyor. Sigortalayan Wall Street şirketleri ise zarar durumuna giren onca bankanın sigortasını karşılayamıyor ve batıyorlar.